100 lat od matury Jerzego Różyckiego – symboliczna podróż przez sto lat - Powiat Wyszkowski

Uroczystość, która odbyła się 17 kwietnia 2026 roku w murach I Liceum Ogólnokształcącego im. C.K. Norwida w Wyszkowie, stanowiła kulminację obchodów setnej rocznicy matury Jerzego Różyckiego – wybitnego kryptologa i absolwenta tej szkoły. Społeczność Powiatu Wyszkowskiego uczciła tę wyjątkową rocznicę wydarzeniami, które zgromadziły uczniów, nauczycieli, przedstawicieli władz samorządowych, środowisk naukowych oraz gości z całej Polski tworzących tzw. Rodzinę Enigmy. Przez ten czas Powiat Wyszkowski na nowo stał się miejscem, w którym przeszłość spotkała się z teraźniejszością.

- Dzisiejszy dzień jest jak otwarte drzwi do wehikułu czasu. Wystarczy zamknąć oczy, by usłyszeć dawny szkolny dzwonek, poczuć zapach kredy i zobaczyć młodych maturzystów sprzed stu lat, którzy z bijącym sercem przekraczali próg egzaminacyjnej sali. Setna rocznica matury Jerzego Różyckiego to niezwykła okazja, by przenieść się myślą do tamtych chwil — do czasów, gdy świat wyglądał inaczej, lecz młodzieńcze marzenia, ambicje i odwaga były dokładnie takie same jak dziś. Każde pokolenie dopisywało kolejne rozdziały tej historii, tworząc most między przeszłością a teraźniejszością. – podkreślili Magdalena Szczytowska i Bartosz Wyszyński, uczniowie „Norwida” prowadzący uroczystość.

Spotkanie rozpoczęło się symboliczną podróżą w czasie – przywołano atmosferę dawnych egzaminów, młodzieńcze ambicje oraz odwagę w dążeniu do wiedzy, a także powitaniem przybyłych gości. Udział w obchodach wzięli: poseł na Sejm RP Mariusz Popielarz, Magdalena Kielewicz-Kaczyńska Kierownik Delegatury w Ostrołęce Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego, Mazowiecki Wicekurator Oświaty Artur Nawrot, Przewodnicząca Rady Powiatu w Wyszkowie Iwona Wyszyńska wraz z radnymi Rady Powiatu w Wyszkowie, Burmistrz Gminy Wyszków i członek Wyszkowskiej Rodziny Enigmy Piotr Płochocki,  wójtowie i ich zastępy oraz radni z gmin z terenu powiatu wyszkowskiego, dyrektorzy i kierownicy powiatowych i gminnych jednostek organizacyjnych, kierownicy służb, inspekcji i straży, a także naczelnicy i pracownicy Starostwa Powiatowego w Wyszkowie. Wśród gości nie zabrakło dyrektorów, nauczycieli i uczniów szkół i placówek oświatowych z terenu powiatu.

Środowiska naukowe reprezentowali major Tomasz Wyczawski z Instytutu Historii i Polemologii Akademii Sztuki Wojennej w Warszawie oraz przedstawiciele Politechniki Warszawskiej. Zaproszenie przyjęły również przedstawicielki Wielkopolskiego Urzędu Marszałkowskiego w Poznaniu – instytucji, która od wielu lat aktywnie łączy samorządy z całej Polski skupione wokół postaci polskich kryptologów: Dyrektor Biura Współpracy Międzynarodowej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego Anna Markiewicz, przedstawicielka Departamentu Sportu i Turystyki Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego Joanna Kaczmarczyk – prawnuczka płk. Maksymiliana Ciężkiego, powstańca wielkopolskiego, oficera łączności Wojska Polskiego, inicjatora tajnego kursu szyfrów na Uniwersytecie Poznańskim w 1929 roku, autora i wykonawcy tajnej strategii ataku na szyfry Enigmy – oraz przedstawicielka Biura Współpracy Międzynarodowej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego Anna Andrzejewska. Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu reprezentowali kierownik Piotr Bojarski oraz pracownicy Maksym Kempiński i Marta Kchudzik, Urząd Miasta Sosnowca – przedstawiciel Rafał Słowiak, a Społeczną Szkołę Podstawową nr 2 im. Polskich Matematyków Zwycięzców Enigmy – wicedyrektor Monika Kopycka wraz z pedagogami i uczniami tej szkoły.

Na szczególne powitanie zasłużyła Wyszkowska Rodzina Enigmy: Elżbieta Szczuka honorowa obywatelka Gminy Wyszków i autorka książki „Jerzy Różycki, jeden z pogromców enigmy”, Maciej Sarnacki zaangażowany w upamiętnienie Różyckiego, Krzysztof Arbaszewski wieloletni naczelnik Wydziału Edukacji Starostwa, Leszek Marszał sekretarz Powiatu Wyszkowskiego zaangażowany od samego początku w upamiętnienie Jerzego Różyckiego w Gminie Wyszków i Powiecie Wyszkowskim.

- Jerzy Różycki, maturzysta rocznika 1926, sto lat temu był zwyczajnym chłopakiem, który spacerował po wyszkowskich ulicach, który dzielił z rówieśnikami te same młodzieńcze troski i nadzieje. Nie przypuszczał jednak jak wielkie wyzwania i wielka odpowiedzialność czekają go w przyszłości.  – zwróciła się do zebranych Starosta Powiatu Wyszkowskiego Marzena Dyl - Działając ramię w ramię z Marianem Rejewskim i Henrykiem Zygalskim, stał się częścią niezwykłej sztafety polskiej myśli technicznej. Korzystając z dokonań całego środowiska matematyków, podjęli wyzwanie, które wymagało nie tylko wiedzy, ale i ogromnej pokory. Ich misja nie toczyła się na linii frontu, lecz w głębokiej tajemnicy i ciszy gabinetów. Zamiast siły ognia, postawili na logikę. Udowodnili, że ludzki umysł potrafi przełamać każdy, nawet najbardziej złożony schemat maszyny.

List do organizatorów i uczestników spotkania skierował również Marszałek Województwa Mazowieckiego Adam Struzik:

- Upamiętnianie wybitnych postaci związanych z naszymi małymi ojczyznami jest cenne i potrzebne. Szczególnie istotne staje się w kontekście kształcenia oraz wychowania dzieci i młodzieży, wpajania im podstawowych wartości i zapoznawania ich z regionalnym, jak i narodowym dziedzictwem, rodzimą historią i kulturą. (…) Chociaż żył tylko 33 lata, zasłynął jako wielki patriota, bardzo uzdolniony matematyk, pracownik warszawskiego Biura Szyfrów Sztabu Głównego Wojska Polskiego i jeden z trzech genialnych polskich kryptologów, którzy złamali kod niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma. Ten imponujący sukces miał ogromne znaczenie dla przebiegu II wojny światowej i ostatecznego zwycięstwa aliantów nad III Rzeszą.

Podczas wydarzenia głos zabrali zaproszeni goście reprezentujący środowiska naukowe oraz instytucje związane z historią i kryptologią. W imieniu Rektora Akademii Sztuki Wojennej list gratulacyjny odczytał mjr Tomasz Wyczawski. Prelekcję pt. „Od wojny polsko-bolszewickiej do Enigmy – Biuro Szyfrów i narodziny polskiej szkoły kryptologii” wygłosili: dr Wioletta Mioduszewska – adiunkt w Instytucie Historii i Polemologii Akademii Sztuki Wojennej, Patryk Kamiński – student II roku Akademii Sztuki Wojennej, Kacper Lenczewski – student I roku Akademii Sztuki Wojennej. Ważnym elementem wydarzenia była współpraca z Centrum Szyfrów Enigma, instytucją popularyzującą historię złamania szyfru Enigmy oraz rozwój kryptologii i informatyki. Dzięki tej współpracy uczniowie „Norwida” mieli możliwość uczestniczenia w warsztatach szyfrowania oraz lekcjach wideo przygotowanych przez specjalistów Centrum. Zagadnienia związane z kryptologią przybliżył zebranym dr Maksym Kempiński, pracownik Centrum Szyfrów Enigma. Następnie prelekcję wygłosił Janusz Kosiński – nauczyciel I Liceum Ogólnokształcącego, który w wykładzie pt. „Jerzy Różycki. Nie tylko kryptolog." ukazał bohatera obchodów w zupełnie nowym wymiarze.

Kolejny mówca nie mógł pojawić się na uroczystości osobiście, jednak przygotował dla uczestników specjalną wiadomość wideo. Był nim dr Marek Grajek – polski historyk, autor wielu publikacji, w tym książki „Enigma. Bliżej prawdy." – jednej z najbardziej cenionych polskich publikacji poświęconych tej tematyce. Uznawany jest za wybitnego eksperta w dziedzinie historii łamania niemieckich szyfrów, specjalizujący się w szczególności w tematyce maszyny szyfrującej Enigma. Dr Grajek odwiedzał Wyszków kilkukrotnie, podążając śladami polskich kryptologów.

Kulminacyjnym punktem uroczystości było widowisko pt. „Miłość i tajemnica" przygotowane przez uczniów liceum pod opieką nauczycielek – Marzeny Delugi oraz Agnieszki Łazickiej-Andrusiuk. Spektakl oparty został na listach Jerzego Różyckiego kierowanych do ukochanej żony Barbary, opublikowanych w książce „Jerzy Różycki. Jeden z pogromców Enigmy" autorstwa Elżbiety Szczuki. „Kocham Cię, Basiu, miłością, jaka dotychczas w książkach tylko spotykałem" – pisał kryptolog w jednym z nich.

W widowisku wzięło udział ponad 60 uczniów – na scenie wystąpili aktorzy, Chór Norwida, soliści, tancerze oraz muzycy zapewniający akompaniament. Młodzież z niezwykłą wrażliwością przeplatała fragmenty listów pięknymi piosenkami, budując wzruszający obraz miłości przerwanej przez wojnę.

W ramach obchodów jubileuszu setnej rocznicy matury Jerzego Różyckiego zrealizowano szereg różnorodnych inicjatyw, które łączyły edukację, sport oraz działania artystyczne, angażując uczniów i społeczność lokalną.

• Symbolicznym otwarciem była akcja edukacyjna „Lekcja z Różyckim”, przeprowadzona 13 kwietnia 2026 roku w wielu placówkach oświatowych na terenie powiatu. Uczniowie uczestniczyli w zajęciach poświęconych kryptologii, historii Enigmy oraz postaci Jerzego Różyckiego. Program lekcji był dostosowany do wieku uczestników – od zabaw z kodowaniem i symbolami w młodszych klasach po analizę historyczną i łamanie szyfrów w szkołach ponadpodstawowych. Inicjatywa pokazała, że matematyka i historia mogą być nie tylko źródłem wiedzy, ale również inspiracją do rozwijania logicznego myślenia i ciekawości poznawczej.
• Ważnym elementem obchodów był również Turniej Piłki Nożnej „Algorytm Cup”, w którym rywalizowały drużyny szkół ponadpodstawowych. O wyjątkowości rozgrywek decydował innowacyjny mechanizm zmiennej wartości zdobywanych bramek, wymagający od uczestników nie tylko sprawności fizycznej, ale także refleksu, analizy i matematycznej intuicji. Rywalizacja zakończyła się zwycięstwem I Liceum Ogólnokształcącego im. C. K. Norwida w Wyszkowie, drugie miejsce zajęło Centrum Edukacji Zawodowej i Ustawicznej „Kopernik”, trzecie Zespół Szkół nr 1 im. Marii Skłodowskiej-Curie w Wyszkowie, a czwarte Zespół Szkół nr 3 im. Jana Kochanowskiego w Wyszkowie.
• Sportowy charakter miała także sztafeta „100 lat – 100 umysłów – jedna historia”, zorganizowana na bieżni Zespołu Szkół nr 1 im. Marii Skłodowskiej-Curie w Wyszkowie. Stu uczestników wspólnie pokonało dystans 10 kilometrów, symbolicznie nawiązując do współpracy i precyzji polskich kryptologów. Sztafetę otworzyła Starosta Powiatu Wyszkowskiego Marzena Dyl, a udział w niej wzięli również Wicestarosta Powiatu Wyszkowskiego Tadeusz Kuchta, nauczyciele oraz uczniowie. Finałowy bieg należał do dyrektora szkoły Mariana Popławskiego.
• Wyjątkowym gestem w ramach obchodów była akcja „100 róż dla Jerzego Różyckiego", przeprowadzona 16 kwietnia 2026 roku. Na terenie placówek prowadzonych przez Powiat Wyszkowski posadzono łącznie 100 krzewów róż – symbolicznie nawiązujących do setnej rocznicy matury kryptologa. powiat-wyszkowski Róże zagościły przy I Liceum Ogólnokształcącym im. Cypriana Kamila Norwida, Zespole Szkół nr 1 im. Marii Skłodowskiej-Curie, Centrum Edukacji Zawodowej i Ustawicznej „Kopernik", Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym im. Marii Konopnickiej, Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Wyszkowie, Zespole Szkół w Długosiodle oraz Zespole Szkół Specjalnych w Brańszczyku.
• Powiatowy Konkurs Plastyczny „Włącz tryb geniusza” skierowany był do uczniów wszystkich etapów edukacyjnych i miał na celu rozwijanie kreatywności oraz upowszechnianie wiedzy o Jerzym Różyckim i polskim wkładzie w złamanie szyfru Enigmy. Konkurs sprzyjał również budowaniu tożsamości lokalnej oraz integracji środowisk szkolnych - lista laureatów dostępna pod linkiem.

• Powiatowy Konkurs na Krótką Formę Wideo Challenge 1926: Matura Różyckiego, który wykorzystywał nowoczesne narzędzia komunikacji cyfrowej.

Laureaci Konkursu: 

Kategoria A – Lena Ponichtera ze Szkoły Podstawowej im. Tadeusza Kościuszki w Długosiodle (opiekun: Mariola Maksiak)

Kategoria B – Maria Palasek, Oskar Falbowski, Igor Abramczyk, Julia Jachna, Julia Kuligowska z Zespołu Szkół nr 1 im. Marii Skłodowskiej-Curie w Wyszkowie (opiekun: Joanna Urbanik)

Inicjatywy i wydarzenia zorganizowane w ramach obchodów zaprezentowała Ewa Michalik – Naczelnik Wydziału Promocji Starostwa Powiatowego w Wyszkowie.

Podczas uroczystości nagrodzono także uczestników konkursu matematyczno-informatycznego zorganizowanego przez I Liceum Ogólnokształcące im. Cypriana Kamila Norwida w Wyszkowie.

Kategoria szkół podstawowych:

I miejsce – Wiktoria Ziętek, Szkoła Podstawowa nr 280 w Warszawie

II miejsce – Bartosz Deluga, Zespół Szkół Publicznych w Woli Mystkowskiej

III miejsce – Dorota Grabowska, Szkoła Podstawowa nr 2 w Wyszkowie

Kategoria szkół ponadpodstawowych – klasy młodsze:

I miejsce – Franciszek Prusiński, I Liceum Ogólnokształcące w Wyszkowie

II miejsce – Miłosz Kulesza, Zespół Szkół nr 3 w Wyszkowie

III miejsce – Tymoteusz Dyl, I Liceum Ogólnokształcące w Wyszkowie

Kategoria szkół ponadpodstawowych – klasy starsze:

I miejsce – Marcel Dzwonkowski, Liceum Ogólnokształcące w Pułtusku

II miejsce – Aleksandra Suchocka, I Liceum Ogólnokształcące w Wyszkowie

III miejsce – Jakub Grześkiewicz, I Liceum Ogólnokształcące w Wyszkowie

Nagrody laureatom konkursów wręczyła Starosta Powiatu Wyszkowskiego Marzena Dyl, Przewodnicząca Rady Powiatu w Wyszkowie Iwona Wyszyńska, Dyrektor I Liceum Ogólnokształcącego Bogumiła Dorota Piotrowicz.

Sto lat temu mury tej szkoły opuszczał Jerzy Różycki – wybitny matematyk i kryptolog, jeden z pogromców kodu Enigmy. Ta wyjątkowa rocznica stała się inspiracją do realizacji niezwykłego projektu fotograficznego, którego pomysłodawczynią była nauczycielka historii Agnieszka Głowacka. Wraz z Katarzyną Mielcarz i Patrycją Ogrodzińską postanowiły zaprosić uczniów do podróży w czasie – do epoki, w której chodził tymi samymi korytarzami przyszły bohater polskiej kryptologii.

Projekt, roboczo nazwany „Ożywione obrazy", przyjął formę fotograficznych rekonstrukcji archiwalnych zdjęć z okresu dwudziestolecia międzywojennego. Spośród obszernego szkolnego archiwum wybrano 17 fotografii. Przez dwa dni grupa około 70 licealistów, w strojach nawiązujących do międzywojennych stylizacji, odtwarzała sceny uwiecznione na dawnych zdjęciach – rekonstruując pozy, scenografie i klimat minionej epoki. Autorką fotografii dokumentujących projekt była Katarzyna Mielcarz. Efektem jest wyjątkowy pokaz zestawiający przeszłość z teraźniejszością, który ozdobi licealne korytarze.

Efekty projektu można obejrzeć klikając w link.

Zwieńczeniem uroczystości było złożenie kwiatów przy tablicy upamiętniającej 90. rocznicę zdania matury przez Jerzego Różyckiego, która została umieszczona na budynku liceum w 2016 roku. Następnie uczestnicy wzięli udział w spacerze śladami Jurka, prowadzonym przez Elżbietę Szczukę.

Trasa spaceru wiodła przez miejsca związane z dzieciństwem i młodością Jerzego Różyckiego. W Parku Miejskim w Wyszkowie uczestnicy mogli podziwiać ławeczkę upamiętniającą wybitnego kryptologa oraz makietę dawnego gimnazjum koedukacyjnego, do którego uczęszczał młody Jurek. Spacer objął również okolice mostu kolejowego oraz obelisk Wazów. Wędrówka śladami kryptologa pozwoliła uczestnikom poczuć atmosferę miasta, które ukształtowało jednego z najwybitniejszych polskich matematyków XX wieku, a zarazem była pięknym domknięciem wyjątkowego dnia pełnego wspomnień, refleksji i dumy z lokalnego bohatera.

Obchody setnej rocznicy matury Jerzego Różyckiego pokazały, że historia nie jest jedynie zbiorem dat i faktów – jest żywą opowieścią, która inspiruje, wzrusza i łączy pokolenia. Uroczystość w murach „Norwida" była tego najlepszym dowodem: uczniowie odtwarzali przedwojenne fotografie i wystawiali spektakle, matematycy rywalizowali w konkursach, sportowcy biegli sztafetę, a mieszkańcy i zaproszeni goście wspólnie przemierzali ścieżki, którymi chodził młody Jurek.

Powiat Wyszkowski po raz kolejny udowodnił, że pamięć o Jerzym Różyckim jest tu czymś więcej niż lokalną tradycją – to żywa tożsamość całej społeczności, pielęgnowana przez szkoły, samorządy i Wyszkowską Rodzinę Enigmy.